کوچه ساوط؛ حافظه زنده تاریخ و فرهنگ کهن بجستان
به گزارش خبرنگار گروه اجتماعی پایگاه خبری تحلیلی «اخبار بجستان»در ادامه روایت خانه‌های تاریخی و خاطرات محله‌های قدیمی بجستان، این بار پای صحبت‌های سید هادی علوی، دبیر ادبیات فارسی، شاعر، فعال فرهنگی و از شرکای مؤسس دبیرستان یکان مشهد، فرزند ششم مرحوم سید نورالدین علوی، نشستیم تا از سرگذشت دو خانه قدیمی در کوچه ساوط و شخصیت‌هایی که روزگاری در این خانه‌ها زندگی می‌کردند، بیشتر بدانیم.
روایت وی تنها به معرفی صاحبان این خانه‌ها محدود نمی‌شود، بلکه گوشه‌هایی از تاریخ مذهبی، خانوادگی و اجتماعی بجستان، از جایگاه روحانیون برجسته منطقه تا مکتب‌خانه‌های قدیمی و شیوه آموزش قرآن به کودکان را بازگو می‌کند.
دو خانه قدیمی و پیشینه خاندان علوی
سید هادی علوی در تشریح پیشینه دو خانه قدیمی مورد اشاره در تصویر می‌گوید: خانه سمت چپ تصویر که درِ آبی پررنگ‌تری دارد، منزل پدرم، مرحوم سید نورالدین علوی بود و خانه کناری آن، که آثار تخریب دیوار و خرابی مقابل در آن دیده می‌شود، متعلق به عموی من، مرحوم سید ضیاءالدین علوی بود.
به گفته وی، این دو خانه در گذشته متعلق به مرحوم حاج سید علی خراسانی، از روحانیون برجسته و بانفوذ بجستان، بوده است. ایشان اصالتاً بجستانی بودند، اما به نام خراسانی شهرت داشتند.
علوی درباره جایگاه مذهبی و اجتماعی حاج سید علی خراسانی توضیح می‌دهد: ایشان از شخصیت‌های مذهبی برجسته آن دوران بودند و در جریان واقعه رژی، در اواخر حکومت ناصرالدین‌شاه، نمایندگی آیت‌الله شیرازی را در منطقه خراسان بر عهده داشتند.
حاج سید علی خراسانی بخشی از اوقات در مشهد و بیشتر در بجستان اقامت داشتند. هنگامی هم که در مشهد بودند، در مسجد گوهرشاد نماز اقامه می‌کردند و پیش‌نماز آن مسجد بودند. حتی یکی از ایوان‌های مسجد گوهرشاد به نام ایوان حاج سید علی شناخته می‌شد؛ موضوعی که برخی از قدیمی‌های منطقه نیز هنوز به یاد دارند.
چرا فرزندان حاج سید علی نام خانوادگی‌های متفاوتی داشتند؟
سید هادی علوی در ادامه به چگونگی شکل‌گیری نام خانوادگی علوی و سرگذشت فرزندان حاج سید علی خراسانی اشاره می‌کند:
حاج سید علی خراسانی فرزندانی داشتند که از میان آن‌ها مرحوم سید نورالدین علوی و مرحوم سید ضیاءالدین علوی، پدر و عموی من بودند. فرزندان ایشان به احترام نام پدرشان، لقب علوی را برای خود انتخاب کردند.
البته دیگر فرزندان حاج سید علی نیز هرکدام به دلایلی نام خانوادگی دیگری برگزیدند. یکی از عموهای ما که بعدها به نام آقای پارسا شناخته شد، ابتدا علوی بود، اما بعداً نام خانوادگی خود را به پارسا تغییر داد.
عموی بزرگ‌تر ما نیز که در بجستان زندگی می‌کرد، به دلیل اینکه در نجف متولد شده بود، نام خانوادگی نجفی را انتخاب کرد.
عموی دیگرمان، آیت‌الله حائری که از مراجع تقلید آن دوران بودند، به دلیل تولد در کربلا، نام حائری را برای خود برگزیدند. حائر به سرزمینی گفته می‌شود که مرقد مطهر امام حسین(ع) در آن قرار دارد.
به گفته علوی، آیت‌الله حائری چند مرتبه به بجستان سفر کرده بودند، اما محل زندگی و فعالیت ایشان کربلا بود و همان‌جا نیز رحلت کردند.
خانه‌ای متعلق به خاندان کاظم؛ باغی که در خاطر قدیمی‌های محله ماند
وی در ادامه به خانه دیگری در همان محدوده اشاره می‌کند که متعلق به شاخه دیگری از این خاندان بوده است.
به گفته علوی، خانه‌ای که امروز در اختیار خانواده محسنی قرار دارد، متعلق به مرحوم حاج سید کاظم، برادر حاج سید علی خراسانی، بود. فرزندان حاج سید کاظم نیز نام خانوادگی کاظمی را انتخاب کردند.
این خانه بعدها به مرحوم فخر کاظمی، فرزند حاج سید کاظم، رسید و پس از درگذشت ایشان به آقای محسنی فروخته شد.
از آنجا که زمین خانه وسعت زیادی داشت و باغچه‌ای نیز در پشت آن قرار گرفته بود، خانواده محسنی توانستند خانه‌ای زیبا در آن بنا کنند؛ خانه‌ای با باغ و منظره‌ای چشم‌نواز که همچنان در خاطر قدیمی‌های محله باقی مانده است.
سرنوشت دو خانه قدیمی کوچه ساوط چه شد؟
علوی درباره سرنوشت دو خانه‌ای که در تصویر مورد اشاره قرار گرفته‌اند، می‌گوید: پس از اینکه خانه‌ها از اختیار خانواده خارج شدند، منزل پدرم به آقای صفرنژاد فروخته شد و خانه عمویم را نیز آقای جان‌بیکی خریداری کرد.
تا جایی که اطلاع دارم، در محل خانه عمویم بنایی جدید ساخته شد، اما دیگر از شکل و معماری قدیمی آن، از جمله ایوان سردار، اثری باقی نمانده است.
وی با ابراز تأسف از از بین رفتن این بنای قدیمی می‌افزاید: خانه عموی من از خانه ما بزرگ‌تر و از نظر معماری زیباتر و جالب‌تر بود؛ با این حال، متأسفانه از آن خانه نیز عکسی در دست نداریم.
مکتب‌خانه‌ای در کوچه ساوط؛ جایی برای آموختن قرآن
یکی از نکات مهمی که در این گفت‌وگو روشن می‌شود، پیشینه خانه‌ای است که در گذشته به‌عنوان مکتب‌خانه و محل آموزش قرآن مورد استفاده قرار می‌گرفت.
سید هادی علوی در این باره توضیح می‌دهد: خانه‌ای در کوچه ساوط به‌عنوان مکتب‌خانه وجود داشت که به نام خانه مرحوم ملازاده شناخته می‌شد و ظاهراً وقف آموزش قرآن شده بود. ایشان این مکان را در اختیار پدر آقای معلم‌زاده، معروف به آخوند گلابی، قرار داده بودند تا در آنجا به آموزش قرآن بپردازند.
مرحوم آخوند گلابی با وجود اینکه کاملاً نابینا بودند، حافظ قرآن بودند و در آموزش قرآن مهارت و توانایی زیادی داشتند.
علوی که خود از شاگردان آن مکتب‌خانه بوده است، با یادآوری خاطرات دوران کودکی می‌گوید: من خودم در دوران کودکی در محضر ایشان قرآن را آموختم و افراد زیادی نیز برای یادگیری قرآن به آنجا مراجعه می‌کردند.
پس از مدتی که آخوند گلابی به خانه‌ای در محدوده پشت دروازه، در انتهای همان کوچه، رفتند، مرحوم ملازاده برای ادامه آموزش قرآن افراد دیگری را به آن مکان دعوت کردند. از جمله روحانی‌ای از منطقه مزار که چند سالی در آنجا به آموزش قرآن مشغول بود.
دروازه‌ای در انتهای کوچه که هنوز در خاطره‌ها باقی است
علوی در ادامه با یادآوری وضعیت قدیمی کوچه ساوط می‌افزاید: در انتهای کوچه، دروازه‌ای وجود داشت که در دوران کودکی من آثار آن هنوز باقی بود. بعدها در آن محدوده تغییراتی صورت گرفت و خانه‌ای نیز ساخته شد که هنوز هم وجود دارد.
خانه‌هایی که رفتند، اما خاطراتشان باقی ماند
روایت سید هادی علوی از خانه‌های قدیمی کوچه ساوط، تنها بازگویی سرگذشت چند بنای تاریخی و تخریب‌شده نیست، بلکه یادآور روزگاری است که خانه‌ها علاوه بر محل سکونت خانواده‌ها، بخشی از هویت اجتماعی و فرهنگی محله به شمار می‌رفتند.
در این روایت، نام روحانیون و شخصیت‌هایی همچون حاج سید علی خراسانی، خاطرات مکتب‌خانه‌های قدیمی، آموزش قرآن به کودکان، روابط خانوادگی و معماری خانه‌های تاریخی بجستان در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
شاید امروز از بسیاری از آن خانه‌ها جز خاطره‌ای در ذهن بازماندگان چیزی باقی نمانده باشد؛ خانه‌هایی که ایوان‌ها، درهای قدیمی، حیاط‌ها و باغچه‌هایشان روزگاری شاهد رفت‌وآمد نسل‌هایی از مردم بجستان بودند.
با این حال، همین روایت‌های شفاهی می‌توانند اسناد ارزشمندی برای ثبت تاریخ محلات قدیمی بجستان باشند؛ اسنادی که اگر امروز ثبت و نگهداری نشوند، ممکن است با گذشت زمان برای همیشه به فراموشی سپرده شوند.
ثبت خاطرات بزرگان و قدیمی‌های محلات، فرصتی برای بازشناسی هویت تاریخی بجستان و انتقال این میراث فرهنگی به نسل‌های آینده است.
انتهای خبر/
زهره کیفی
بسیار عالی